Camera giám sát, camera IP, camera trong thiết bị baby monitor hay webcam laptop đã trở thành vật dụng quen thuộc trong hầu hết gia đình và văn phòng hiện đại. Chúng mang lại cảm giác an tâm: ta có thể theo dõi con nhỏ đang ngủ, kiểm tra ngôi nhà khi đi vắng, hay giám sát cửa hàng từ xa. Nhưng chính sự tiện lợi ấy cũng biến camera thành mục tiêu hấp dẫn của tin tặc. Một khi camera bị chiếm quyền điều khiển, kẻ xấu có thể xem trộm hình ảnh riêng tư, ghi âm cuộc trò chuyện, theo dõi lịch sinh hoạt của gia đình để lên kế hoạch trộm cắp, thậm chí sử dụng camera như bàn đạp để xâm nhập sâu hơn vào mạng nội bộ, đánh cắp dữ liệu từ các thiết bị khác. Không ít vụ việc từng gây chấn động dư luận khi hình ảnh riêng tư từ camera gia đình bị phát tán công khai, hoặc khi hàng loạt camera bị biến thành mạng lưới botnet để tấn công các hệ thống khác trên internet.
Không giống máy tính hay điện thoại vốn được cập nhật bảo mật thường xuyên, nhiều camera giá rẻ trên thị trường lại bị bỏ quên sau khi lắp đặt. Người dùng thường cắm điện, kết nối wifi rồi không bao giờ đụng đến cài đặt nữa. Đây chính là kẽ hở lớn nhất. Nhìn chung, camera bị xâm nhập thường xuất phát từ một số nguyên nhân phổ biến:
Mật khẩu yếu hoặc mặc định. Rất nhiều thiết bị xuất xưởng với tên đăng nhập và mật khẩu mặc định như "admin/admin" hoặc "admin/123456". Nếu người dùng không đổi, bất kỳ ai biết mẫu thiết bị đều có thể tra cứu thông tin này công khai trên mạng và đăng nhập dễ dàng.
Firmware lỗi thời. Nhà sản xuất liên tục phát hành bản vá để sửa lỗ hổng bảo mật, nhưng nếu người dùng không cập nhật, camera vẫn tồn tại những lỗ hổng đã được công bố rộng rãi, tạo điều kiện cho kẻ xấu khai thác.
Kết nối không mã hóa hoặc để lộ ra internet công cộng. Một số camera được cấu hình để có thể truy cập trực tiếp từ internet mà không qua lớp bảo vệ nào, khiến chúng dễ dàng bị các công cụ quét thiết bị IoT trên toàn cầu phát hiện và dò quét.
Mạng wifi gia đình không an toàn. Nếu mạng wifi bị bẻ khóa hoặc dùng chuẩn mã hóa cũ, kẻ tấn công chỉ cần xâm nhập vào mạng nội bộ là có thể tiếp cận mọi thiết bị kết nối, bao gồm cả camera.
Lừa đảo và mã độc. Đôi khi người dùng vô tình tải về ứng dụng giả mạo hoặc nhấp vào liên kết độc hại, từ đó để lộ thông tin đăng nhập tài khoản quản lý camera trên nền tảng đám mây.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh là: việc tìm hiểu những nguyên nhân trên chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức phòng vệ. Truy cập trái phép vào camera của người khác là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, xâm phạm quyền riêng tư và có thể bị xử lý hình sự tại Việt Nam cũng như hầu hết các quốc gia trên thế giới.
Người dùng nên cảnh giác nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường như: đèn báo hoạt động của camera sáng lên vào những thời điểm không sử dụng; camera tự xoay hoặc thay đổi góc nhìn mà không có ai điều khiển; tốc độ mạng internet chậm bất thường do có lưu lượng dữ liệu lạ được gửi đi; nhận được thông báo đăng nhập từ thiết bị hoặc địa điểm lạ; hoặc phát hiện có tài khoản người dùng mới xuất hiện trong ứng dụng quản lý camera mà mình không tạo ra.
Đây là bước quan trọng nhất nhưng cũng thường bị bỏ qua. Hãy đặt mật khẩu dài, phức tạp, kết hợp chữ hoa, chữ thường, số và ký tự đặc biệt, tránh dùng thông tin cá nhân dễ đoán như ngày sinh hay số điện thoại.
Nếu camera có ứng dụng quản lý qua tài khoản đám mây, hãy bật xác thực hai lớp. Ngay cả khi mật khẩu bị lộ, kẻ xấu vẫn cần thêm mã xác thực từ điện thoại mới có thể đăng nhập.
Kiểm tra và cài đặt bản cập nhật phần mềm mới nhất từ nhà sản xuất. Nhiều thiết bị hiện đại cho phép bật tính năng tự động cập nhật, nên tận dụng để không bỏ lỡ các bản vá bảo mật.
Nếu router hỗ trợ, hãy tạo một mạng wifi riêng (guest network hoặc VLAN) dành cho camera và các thiết bị thông minh khác, tách biệt khỏi mạng chính chứa máy tính, điện thoại quan trọng. Cách này giúp hạn chế thiệt hại nếu một thiết bị IoT bị xâm nhập.
Nhiều camera có sẵn tính năng truy cập từ xa qua UPnP hoặc mở cổng port forwarding tự động. Nếu không thực sự cần thiết, nên tắt các tính năng này hoặc chỉ bật khi sử dụng, đồng thời ưu tiên truy cập qua VPN riêng của nhà sản xuất thay vì mở trực tiếp ra internet.
Đảm bảo router nhà sử dụng chuẩn mã hóa WPA2 hoặc WPA3, đổi mật khẩu wifi định kỳ và không chia sẻ mật khẩu cho người ngoài.
Định kỳ vào ứng dụng quản lý camera để xem có thiết bị hoặc phiên đăng nhập lạ nào không, đồng thời đăng xuất các phiên không xác định.
Camera từ các nhà sản xuất có uy tín thường được hỗ trợ cập nhật bảo mật lâu dài hơn, có chính sách bảo mật rõ ràng và minh bạch hơn so với các sản phẩm không rõ nguồn gốc, giá rẻ bất thường.
Với webcam laptop hoặc camera đặt trong không gian riêng tư như phòng ngủ, một miếng dán che ống kính đơn giản là biện pháp vật lý hiệu quả, phòng trường hợp mọi lớp bảo vệ phần mềm đều bị vượt qua.
Camera mang lại sự an tâm, nhưng chỉ khi được bảo vệ đúng cách. Phần lớn các vụ camera bị xâm nhập không đến từ những kỹ thuật tấn công cao siêu, mà xuất phát từ những sơ hở rất cơ bản: mật khẩu mặc định, phần mềm lỗi thời, hay cấu hình mạng lỏng lẻo. Chỉ cần dành vài phút thiết lập đúng cách ngay từ đầu và duy trì thói quen kiểm tra định kỳ, người dùng có thể giảm thiểu đáng kể nguy cơ bị xâm phạm quyền riêng tư, giữ cho không gian sống và làm việc của mình thực sự an toàn trong thời đại kết nối số.
